1646 - Ontploffing van de kruittoren

Op 12 juli 1646 gebeurde er in Bredevoort een ramp: de kruittoren ontplofte. Op zondagmiddag sloeg de bliksem in de kruittoren van het kasteel. Het kasteel en diverse omliggende woningen werden met de grond gelijk gemaakt.

Verslag

Anno 1646. Den 12 july, wesende op Sonnendach namiddach, omtrent tusschen drije ende vier uren, heeft God de Heere dese stad met een harde straffe bezocht. Want door eenen vreeslikken blijxem ende crachtigen donderslach is den Bussecruyttoren op 't casteel staande, in welcken waren 320 tonnen pulver, in brand geraeckt, ende gantsch uit den grond op ende wech gevlogen, soo seer dat oick het Ampthuijs daardoor is ommegeworpen, daer onder doot blijvende de heer Drost ende Gouverneur Wilhelm van Haersolte met sijne huis¬vrouwe de Drostinne genaamt jr. Catrijne van Brakel, ende acht van haere kinderen, daer beneven noch een van haere nichten genaamt Jr. Berentjen van Brakel. Item Joh. v. Langen, Lieutenant van Georg Ernst Graeff van Bronkhorst, oick nog een Franse Matresse, genaamt Janna Adam van Sédan. Twee Ammen, een knecht ende een veemaagt met een oude vrouwe genaamt Maria Glaser, maeckende t' samen achttien mensen in 't getal, behalven de schildwacht staande beneden op de plaets neffens de trappe, genaemt Hendrick Otterpoëll, zijnde t' samen de dooden op 't Casteel en Ampthuis gebleven 19 in 't getal.

Hier en boven is oick geen geringen schade de stadt geschiet, so aan huijsen, als aan menschen ende sijn alle de huijsen in de stadt (weynich uitgesondert) geruyneert van pannendack ende glasen, waaronder oick veele 't eenenmael zijn ingeslagen ende nedergestort, voornamelick die omtrent en de tegenover het casteel stonden onder dewelcke oick verscheiden menschen zijn doot gebleven: als ’t huis van Jan Stennikens waaronder gebleven is sijn huisvrouwe Marijken van der Halle ende Derck Frix vendrich onder de comp. van cap. Coenders ende Harmen ter Mate achter datselve huis, behalven de gewonden.

Item ’t huijs van overleeden Frans Moselagen, Voogt tot Wentersijck waeronder dootgeslagen Janne Berninck, wed. van voorsz. Voogt met haer suster Christina Berninck, weduwe van wijlen N. Bronkhorst, richter tot Haexbergen ende een dienstmaegt; 't Huijs van Berent Grimme, waarin doot gebleven sijn vrouwe met vier kinderen; 't huys van Casper Evers, waer onder gebleven drij menschen, als met namen Arent Hamaecker, een kint van Berent Maes ende een kint van Hermen Broekman; onder 't huys van Derrick ter Woeste Wildschut zijn gebleven drij van sijn kinderen. Noch is doot gebleven een soldaat onder cap. Coenders genaemt Gerrit Janssen van Almelo uit Twente, ende Jan Schulten uyt het Kerspel van Wenterswijck. Wat de dooden aengaet onder het Ampthuijs gebleven, zijn die selve met grooten arbeyt met schuppen ende Houwelen tot op den derden dach onder den last van steenen weeder opgegraven, ende ten voorschijn gebracht zijnde ingedragen in 'thuys van de weduwe des zal. predikants D. J. Verschagen.

Ende is de H. Droste met d'vrouwe Drostinne neffens hare acht kinderen ende Nichte van de Vrinden van Zwolle, Utrecht ende Schans de Voorn op naestvolgenden Donderdach, zijnde den 16 July voormiddachs uyt het huys van voorn. weduwe Verschagen in aller modestie uitgedragen ende tot elff in 't getal bij malcanderen ter aarde besteet ; ende op het Choor van de Kercke begraven. Ende sijn de dooden alle, so onder het Ampthuys op 't Casteel, als oock onder ende in de huysen in de stadt gebleven sijn 't samen gereeckent bevonden tot in de 40 menschen.

Bron: Hauer: Bredevoort can ick vergeten niet.

Slachtoffers

In totaal waren er ruim 40 mensen omgekomen, waarvan 18 op het kasteel.

• Op het kasteel:
  • Drost en gouverneur Wilhelm van Haersolte
  • Diens vrouw, Jr. Catrijne van Brakel
  • Acht van hun kinderen. De negende, Anthonie van Haersolte, logeerde bij familie en bleef ongedeerd.
  • Hun nicht: Jr. Berentjen van Brakel
  • Johan van Langen, luitenant van Georg Ernst Graaf van Bronckhorst
  • Janna Adam van Sedan, een Franse lerares
  • Twee Ammen (?)
  • een knecht
  • een veemaagd
  • Hendrick Otterpoel, de schildwacht
• Huis van Jan Stennekens:
  • Marijken van der Halle, zijn vrouw
  • Derck Frix, vaandrich onder de compagnie van kapitein Coenders
  • Harmen ter Mate
• Het huis van de overleden Frans van Moselagen, voogd tot Winterswijk:
  • Janne Beerninck, weduwe van de voogd
  • Christina Beerninck, haar zuster, weduwe van wijlen N. Bronkhorst, richter tot Haaksbergen.
  • een dienstmaagd
• Het huis van Berent Grimme:
  • Zijn vrouw
  • Vier kinderen
• Het huis van Casper Evers:
  • Arent Hamaecker
  • Een kind van Berent Maes
  • Een kind van Hermen Broekman
• Het huis van Derrick ter Woeste, wiltschut:
  • Drie van zijn kinderen
• Gerrit Janssen van Almelo in Twente, soldaat onder kapitein Coenders
• Jan Schulten uit het kerspel Winterswijk

Dit zijn alle slachtoffers waar de namen van bekend zijn. Mogelijk is ook Stoffel Stoffels, de vader van Hendrickje Stoffels bij deze ramp om het leven gekomen aangezien hij rond 1646 overleden moet zijn.

Schade

Dat ook de kerk beschadigd is geraakt blijkt uit een brief van de kerkmeesters aan het hof van Gelderland van 3/13 september 1647. Het hof van Gelderland heeft de kerk een glas geschonken 'die welcke grotelicks beschadight is geweest, door den pulverslach'. Zij hebben met de glazenmaker afgesproken dat dit voor 76 gulden gerepareerd kan worden en vragen het hof nu om geld.

Bron: Nationaal Archief, Nassause Domeinraad inv.nr. 2303 ongefolieerd (foto 112).